‘Verschillen kunnen juist tot verbinding leiden’

Burgerschapsonderwijs

‘Verschillen kunnen juist tot verbinding leiden’

Hoe geef je op jouw school onderwerpen rondom brede identiteit – burgerschap, diversiteit, discriminatie en inclusie – vorm? Veel scholen hebben kernwaarden geformuleerd, zoals respect, verbinding, verantwoordelijkheid en elkaar helpen. Maar hoe vul je dat in de praktijk in? Sinds vorig schooljaar biedt de RVKO scholen hiervoor onder andere gratis LEF-kisten en Geboortespellen aan. Wat zijn dat precies? Tekst: Philip Reedijk.

Goed burgerschapsonderwijs begint met respect voor elkaar en rekening houden met de ander, aldus docent Omgangskunde Sandy Kardolus, die in 2014 met PO-leerkracht Carolien Kruijs het Rotterdams Geboortespel ontwikkelde. Dit spel kan vanaf groep 5 gespeeld worden in de klas. Onder de noemer ‘Welkom in de baarmoeder, jij gaat nu geboren worden’ krijgen de kinderen allerlei vragen die hen helpen zich te leren verplaatsen in een ander.

Mensenrechten

Artikel 1 van de Nederlandse Grondwet verbiedt discriminatie en regelt dat iedereen in gelijke gevallen gelijk wordt behandeld. Ook het eerste artikel van de Universele VN-Verklaring van de Rechten van de Mens is een belangrijke basis voor het begrip ‘burgerschap’: ‘Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen.’

Inleven in de ander

Sandy: ‘Tegelijkertijd is elk mens anders en uniek. Om kinderen zich daar bewust van te maken, stellen we in het Geboortespel vragen: ben jij een jongen of een meisje, wat is je afkomst, heb je een geloof, ben je groot of klein, zijn je ouders arm of rijk, en ga zo maar door. De bedoeling is dat kinderen zich kunnen verplaatsen in een ander: stel je voor dat jij dat nieuwe kindje bent, hoe wil je dan dat mensen met jou omgaan? De eerste vragen van het spel zijn gelinkt aan een grondrecht waarop je niet mag worden gediscrimineerd: geloof, afkomst, levensovertuiging, enzovoort. Vervolgens gaan we kijken naar eigenschappen waarmee kinderen gepest kunnen worden. Dat gebeurt vaak als ze worden gezien als ‘anders’ dan de groepsnorm.’

‘Maar vaak blijken die ‘andere’ kenmerken gewoon onder dezelfde grondrechten te vallen: je haarkleur, je geloof, een beperking, je seksuele geaardheid. Door kinderen te helpen zich te verplaatsen in anderen, stimuleren we dat ze respect opbrengen voor alle mensen. En leren we dat iedereen mag zijn wie hij of zij is. Want uiteindelijk heeft iedereen wel iets aparts, en dat is oké! We proberen de kinderen duidelijk te maken dat het van lef getuigt als je gewoon durft te zeggen ‘Hé, ik heb dat of dat’. Uiteraard kan dat alleen als er een echt veilige situatie is in de klas. Het is prachtig om te zien als een meisje tijdens een Geboortespel-les haar hand opsteekt en durft te zeggen ‘Juf, ik val op meisjes’. Gewoon zo, in haar groep.’

Uitdagingen en kansengelijkheid

Sandy: ‘Onbekend maakt onbemind. Wanneer kinderen durven te vertellen over hun verschillen, leren ze elkaar beter kennen, wat kan zorgen voor meer verbinding in de groep. Door te praten over de uitdagingen die kinderen hebben in hun leven, kan het spel uiteindelijk leiden richting een gesprek over kansengelijkheid. We streven ernaar om een hele klas in zijn kracht te zetten, door bijvoorbeeld aan de hand van complimentenbriefjes te kijken naar wat er allemaal goed gaat. En soms is er al zoveel gebeurd in een klas, dat we beginnen met eerst oprecht ‘sorry’ tegen elkaar zeggen, om de sfeer beter te krijgen. De rode draad is: inleven in een ander en aanleren van empathie.’

LEF-kisten

In schooljaar 2025-2026 heeft de RVKO tien LEF-kisten gekocht die scholen kunnen lenen. Een kist bevat – naast het Geboortespel – een lesmethode Burgerschap voor groep 1 t/m 8; vijf lessen per groep met boeken erbij. Ook is het mogelijk om gastlessen te boeken over identiteit, jezelf zijn, respect, pesten, rolmodellen, enzovoort.

Sandy: ‘Het is belangrijk om dit soort zaken bespreekbaar te maken, omdat kinderen moeten leren wat respect inhoudt. We willen hen leren hun mening te geven zonder andere mensen te kwetsen. Je kunt gewoon aardig zijn tegen elkaar, zonder oordeel. Met deze aanpak werk je als school aan waarden zoals respect, verbondenheid en omkijken naar elkaar. Van de scholen waar wij gastlessen hebben gegeven, krijgen we terug dat de sfeer in een groep merkbaar beter wordt. De leerkracht kan later ook altijd verwijzen naar onze les. ‘Anders zijn’ is bespreekbaar geworden, er is bewustwording in gang gezet, er is meer begrip voor verschillen. En we zien aan de reacties van de kinderen dat de lessen impact maken en dat de boodschap aankomt.’

‍